Chứng khoán Mỹ giảm mạnh. Ảnh Reuters

Ngày 14-9 Merill Lynch, ngân hàng đầu tư có gần 100 năm lịch sử, 60 ngàn nhân viên, quản lý tổng tài sản 1,6 ngàn tỷ USD, đã bị Bank of America thâu tóm tránh được sự phá sản. 

Ngày thứ hai, 15-9-2008, ngân hàng đầu tư lớn thứ tư của Mỹ, Lehman Brothers có 158 năm lịch sử, có vốn cổ phần khoảng 28 tỷ USD, có 26 ngàn nhân viên, quản lý lượng tài sản 600 tỷ USD, đã chính thức nộp đơn xin bảo hộ phá sản. Sự sụp đổ và nguy cơ sụp đổ của nhiều công ty tài chính Mỹ đã làm cho thị trường chứng khoán Mỹ lại trải qua một ngày thứ hai đen tối với sự sụt giảm 504 điểm (hơn 4%) và đã khiến các thị trường chứng khoán châu Âu và châu Á cũng giảm sút khoảng từ 3-5% trong một ngày (VN-index ngày 16-9 giảm 20,81 điểm, 4,36% cũng ở mức tương tự [do lệch thời gian nên diễn biến ở châu Á và châu Âu được tính cho giao dịch ngày hôm sau, 16-9]). 

Ngày thứ ba 16-9-2008: buổi sáng thị trường chứng khoán Mỹ tiếp tục giảm, nhưng đến chiều phục hồi lại và tăng 140 điểm khi đóng cửa do tác động của quyết định không thay đổi lãi suất của FED (ngân hàng trung ương Mỹ). Thị trường chứng khoán châu Á phục hồi chút ít, thị trường châu Âu vẫn giảm sút. Chiều thứ ba ngân hàng Anh Barclays thỏa thuận mua một số bộ phận của Lehman Brothers có giá trị khoảng 2 tỷ USD. Tối thứ ba (sáng thứ tư theo giờ Việt Nam) FED thông báo khoản vay 85 tỷ USD (đổi lại 79,9% cổ phần) để cứu AIG, công ty bảo hiểm lớn nhất Mỹ và thế giới, được thành lập từ 1919 tại Thượng Hải sau chuyển sang Mỹ và có tài sản 1,1 ngàn tỷ USD, 74 triệu khách hàng ở 130 nước trên thế giới và 116 ngàn nhân viên, khỏi bờ vực phá sản. Ngày 16-9 thị trường Nga ngừng giao dịch 1 giờ. 

Một nữ nhân viên của Lehman Brothers để lại lưu bút trên bức chân dung CEO của Lehman, Dick Fuld, ngày 15/9 vừa qua. Vụ phá sản của Lehman Brothers được xem là lớn nhất trong lịch sử - Ảnh: Reuters.

Hiện tượng này khá giống hiện tượng với Northern Rock ở Anh đúng một năm trước. Thị trường chứng khoán Nga dừng hẳn giao dịch (cả 17 và 18-9) và chỉ mở cửa lại vào ngày thứ sáu 19-9.  Rồi chính phủ Nga phải bơm vào hệ thống số tiền tương đương hàng chục tỷ USD. Thị trường hoảng loạn, các ngân hàng tích trữ tiền mặt, thanh khoản khô cạn đẩy lãi suất liên ngân hàng lên cao, khó khăn về thanh khoản diễn ra gay gắt. Tình hình nguy hiểm này đã buộc các nhà chức trách của các nước công nghiệp phối hợp hành động (FED thuyết phục các nhà chức trách tài chính của các nước công nghiệp, chắc vào suốt đêm thứ tư).

Thứ năm 18-9-2008: sáng sớm công bố tin FED cùng 5 ngân hàng trung ương của các nước phát triển (ECB của Châu Âu, Thụy Sỹ, Nhật, Anh, Canada) bơm thêm vào hệ thống 180 tỷ USD. AIG bị loại ra khỏi danh sách tính chỉ số DJ. Có tin đồn chính phủ Mỹ sẽ can thiệp mạnh với kế hoạch lập tổ chức mua lại nợ xấu của các ngân hàng.

Tin này đã khiến các thị trường phục hồi mạnh mẽ: DJ tăng hơn 400 điểm (gần 4%), các thị trường châu Âu và châu Á cũng phục hồi (3-9%), Vnindex tăng 4,72% (đã tính sang thứ sáu, 19-9). H. Paulson, Bộ trưởng Bộ Tài chính, Chủ tịch FED (Ngân hàng Trung ương), SEC (Ủy ban Giám sát Chứng khoán) đã họp với tổng thống Bush với các nhân vật chính trong quốc hội tới khuya ngày thứ năm (gần trưa thứ sáu 19-9 theo giờ Việt Nam) và dự tính biện pháp can thiệp dài hơi hơn với kế hoạch lập tổ chức mua nợ thế chấp xấu. Anh cấm short selling (bán non, bán khống), Mỹ điều tra các vụ bán non có nghi vấn.  

Thứ sáu, 19-9-2008: Sáng thứ sáu SEC đã tạm thời cấm nghiệp vụ bán khống. H. Paulson Bộ trưởng Bộ Tài chính thông báo về cuộc làm việc với quốc hội và kế hoạch cứu trợ dài hơi. Sau đó tổng thống Bush họp báo lý giải việc cần phải hành động. Kế hoạch sẽ được quốc hội Mỹ thông qua ở dạng luật trong vài ngày tới. Do tác động của những can thiệp mạnh mẽ của chính quyền thị trường chứng khoán Mỹ tăng mạnh và đóng cửa với mức tăng 369 điểm (3,3%), khi đó Châu Á và châu Âu đã vào ngày nghỉ thứ bảy. 

Khủng hoảng tài chính Mỹ đã bắt đầu cách đây 1 năm

American Home Mortage - nơi bắt đầu cuộc khủng hoảng tài chính Mỹ   (nguồn: bloomberg.com)

Các ngân hàng trung ương Mỹ và Nhật cũng đã có phản ứng tương tự như ECB, cũng giống như mấy ngày vừa qua. Bốn ngày sau ECB lại phải bơm thêm 61 tỷ euro, rồi lại phải bơm tiếp 44,7 tỷ nữa vào ngày 13-8-2007.

Đến tháng 9 Northern Rock ngân hàng cho vay thế chấp mua nhà lớn nhất của Anh trên bờ phá sản và chính tin chính phủ Anh sẽ cứu trợ nó càng khiến cho khách hàng thấy tương lai của ngân hàng này không ổn và đã gây ra cuộc đổ xô rút tiền theo kiểu cổ ở Anh suốt mấy trăm năm chưa từng có mà chúng ta đã chứng kiến trên bản tin của VTV một năm trước đây.

Và cuối cùng chính phủ Anh đã phải can thiệp bằng cách quốc hữu hóa ngân hàng này, một hành động chưa từng có tiền lệ.  

Bear Stearns một ngân hàng cho vay thế chấp ở Mỹ và hai tổ chức bảo lãnh thế chấp lớn nhất Mỹ, Fannie Mae and Freddie Mac, gặp khó khăn nghiêm trọng. Nửa cuối tháng 3 năm nay FED và JPMorgan đã cứu vớt Bear Stearns. Để cứu Fannie Mae and Freddie Mac quốc hội Mỹ đã phải thông qua luật Khôi phục Xây dựng nhà và Kinh tế [Housing and Economic Recovery Act 2008] ngày 24-7-2008 và được tổng thống Mỹ ký thành luật ngày 30-7 để quốc hữu hóa hai công ty tư nhân được nhà nước hỗ trợ (Government Sponsored Enterprise: GSE) này. Hai tổ chức GSE này phát hành trái phiếu bán cho các nhà đầu tư để bảo lãnh cho các ngân hàng cho vay thế chấp nhà và lúc đó có khoản tồn đọng gồm các chứng khoán thế chấp và khoản nợ trên 5 ngàn tỷ USD. 

Lưu ý rằng các tổ chức kể trên không phải là các ngân hàng thương mại thông thường như HSBC, Citybank (tuy các ngân hàng thương mại quốc tế này cũng tham gia vào các nghiệp vụ chứng khoán phái sinh dựa vào các giấy nợ thế chấp, nhưng đấy không phải là nghiệp vụ chủ yếu dù chúng cũng đã phải trả giá đắt vì các hoạt động như vậy) hay các ngân hàng thương mại Việt Nam mà chúng ta thường biết, mà là các ngân hàng đầu tư, các ngân hàng cho vay thế chấp.

Chúng là các tổ chức tài chính đầu tư chủ yếu vào các chứng khoán dựa trên chứng chỉ bảo lãnh bằng văn tự thế chấp còn tương đối xa lạ với người dân Việt Nam. Đấy là những sản phẩm “tiên tiến”, các sản phẩm “phái sinh”, “tổng hợp” mới được phát triển vài chục năm nay.

Một thời kỳ dài chính sách mở rộng tín dụng với những điều kiện cho vay dễ dãi để mua nhà, dẫn tới chất lượng tín dụng thấp và đã gây ra bong bóng bất động sản. Các ngân hàng cho vay thế chấp “đóng gói” các văn tự thế chấp để biến chúng thành các chứng khoán.

Quá trình này gọi là “chứng khoán hóa” các tài sản nợ và mang bán chúng cho các nhà đầu tư trên thị trường tài chính. Trong số các chứng khoán này có các chứng khoán dựa trên các giấy thế chấp chất lượng đáng ngờ, và cũng được gọi là giấy nợ rác, đáng tiếc tỷ lệ của chúng đã tăng khá nhanh trong những năm vừa qua. Bong bóng vỡ làm cho các ngân hàng gặp khó khăn về thanh khoản, các ngân hàng ngại cho nhau vay trên thị trường liên ngân hàng và đẩy lãi suất liên ngân hàng lên cao, dẫn đến sự thu hẹp (hay thắt chặt) tín dụng.

Việt Nam: Cần tỉnh táo, sát sao và linh hoạt

Hiện tượng này cũng chẳng xa lạ gì với người dân Việt Nam trong một năm trở lại đây khi sự nới lỏng tín dụng đã gây ra bong bóng nhà đất và cổ phiếu. Điều khác nhau ở đây là các ngân hàng Việt Nam khi cho vay thế chấp đã chưa “chứng khoán hóa” các hợp đồng vay thế chấp và chưa tạo ra các sản phẩm “phái sinh” loại này.

Với việc chứng khoán hóa các giấy tờ nợ này, các ngân hàng Mỹ chuyển “rủi ro” cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước (những người ít có kiến thức và kinh nghiệm hạn chế rủi ro so với các ngân hàng thương mại) làm cho rủi ro của toàn hệ thống tăng lên cùng với sự quản lý lỏng lẻo của các nhà chức trách là những lỗi hệ thống trầm trọng gây ra cuộc khủng hoảng tồi tệ này.

Có thể thấy tính dễ lây nhiễm của khủng hoảng tài chính trong bối cảnh tự do hóa thị trường tiền tệ-tài chính và toàn cầu hóa hiện nay (không chỉ lây sang các nước EU, châu Á mà Nga cũng phải bơm 45 tỷ USD để cứu hệ thống và thị trường chứng khoán Nga phải đóng cửa ngừng giao dịch). Đây là một thách thức mới rất đáng lo ngại. 

Quá trình bành trướng tín dụng suốt 25 năm qua trên thế giới đã đến hồi kết và nhiều lỗ hổng về quản lý các ngân hàng đầu tư và công ty chứng khoán đã bộc lộ. Các tổ chức tài chính này đã lách được sự kiểm soát của các ngân hàng trung ương. Các nhà chức trách tài chính đã không (không có khả năng hay không muốn) quản lý chặt chẽ các sản phẩm “tiên tiến” này.

Và có lẽ đấy là nguyên nhân chính gây ra cuộc khủng hoảng sâu rộng chưa từng có trong suốt 50-60 năm qua. Chắc chắn việc điều tiết chúng sẽ được siết chặt. Bộ mặt ngành tài chính quốc tế sẽ trải qua những thay đổi to lớn với xu hướng siết chặt quản lý hơn nữa các tổ chức tài chính, chứng khoán, đề cao hơn vai trò của ngân hàng trung ương và các tổ chức điều tiết thị trường tiền tệ-tài chính. 

Trong thế giới hội nhập cuộc khủng hoảng này nhất thiết ảnh hưởng đến nền kinh tế Việt Nam mà biến động của thị trường chứng khoán vài ngày qua đã cho thấy. Do việc chứng khoán hóa các tài sản nợ ở Việt Nam chưa phổ biến, các sản phẩm “phái sinh”, “nhân tạo” cũng chưa thực sự xuất hiện, hay các ngân hàng thương mại Việt Nam chưa học được các nghiệp vụ “tiên tiến” nên ảnh hưởng trực tiếp qua các kênh này không đáng kể, tuy nhiên tác động tâm lý và sự lây nhiễm qua dòng vốn là khó tránh khỏi.

Cuộc khủng hoảng tài chính này sẽ có tác động lớn đến vốn tín dụng từ ngoài vào Việt Nam, đến giải ngân vốn đầu tư, đến xuất khẩu của Việt Nam, v.v. Chúng ta nên tỉnh táo và theo dõi sát sao cuộc khủng hoảng này để có phản ứng linh hoạt và rút ra những bài học kinh nghiệm.

TS. Nguyễn Quang A